Tạo dựng đô thị xanh, bền vững hơn

Việt Nam đang trải qua giai đoạn đô thị hoá mạnh mẽ, song song với quá trình chuyển đổi số diễn ra trên phạm vi rộng. Các đô thị ngày càng đóng vai trò trung tâm trong tăng trưởng kinh tế, chiếm khoảng 70% GDP cả nước. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa nhanh đặt ra nhiều thách thức lớn, bao gồm hạ tầng quá tải, ô nhiễm môi trường, áp lực nhà ở, rủi ro thiên tai và tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Điều này đòi hỏi một tư duy mới trong quy hoạch, phát triển và quản trị đô thị, hướng đến mô hình đô thị xanh, thông minh và bền vững hơn.

Ngày 05/11, Bộ Xây dựng tổ chức Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam 2025, nơi các chuyên gia trong và ngoài nước cùng thảo luận về các hướng đi mới cho đô thị Việt Nam. Những nội dung trọng tâm bao gồm đổi mới phương pháp quy hoạch, tăng cường quản lý vận hành đô thị, phân bổ nguồn lực phát triển đô thị xanh – thông minh, thúc đẩy chuyển đổi số, nâng cao khả năng chống chịu thiên tai và ứng phó biến đổi khí hậu.

Thách thức của quá trình đô thị hóa tại Việt Nam

Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn, hệ thống đô thị Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu, đóng góp quan trọng vào kinh tế – xã hội, văn hóa và môi trường. Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa đang diễn ra nhanh nhưng không đồng đều, tạo áp lực lớn lên hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và phát sinh hàng loạt vấn đề mới. Những tác động của biến đổi khí hậu như nắng nóng cực đoan, ngập lụt và thiên tai xuất hiện với tần suất ngày càng cao, làm gia tăng rủi ro cho cư dân đô thị. Đồng thời, yêu cầu chuyển đổi mô hình phát triển dựa trên dữ liệu số và đổi mới sáng tạo cũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Ông Trần Văn Giải Phóng, Cán bộ chương trình cấp cao của Đại sứ quán Thụy Sỹ tại Việt Nam, nhận định các đô thị lớn từ Bắc vào Nam liên tục đối mặt với tình trạng ngập úng nghiêm trọng, ảnh hưởng đời sống và hạ tầng thiết yếu. Ông cho rằng khả năng chống chịu đô thị không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà liên quan trực tiếp đến an toàn cộng đồng và phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Từ thực tế đó, ông nhấn mạnh tầm quan trọng của tăng cường điều phối quản lý, đặt con người làm trung tâm, phát triển nguồn lực và đảm bảo tài chính bền vững cho phát triển đô thị.

Cùng bàn về thách thức ngập lụt đô thị, ông Phạm Doãn Khánh từ Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai cho biết nhiều đô thị ven biển miền Trung có địa hình thấp, lượng mưa bất thường lớn và quá trình đô thị hóa thiếu kiểm soát khiến tình trạng ngập lụt ngày càng nghiêm trọng. Những trận lũ lịch sử như năm 1999, 2020 và gần đây đã gây thiệt hại nặng nề. Ông đề xuất cần nâng cấp hệ thống thoát nước, mở rộng không gian xanh, tăng diện tích bề mặt thấm nước và nâng cao năng lực cảnh báo sớm cho cộng đồng.

Từ góc nhìn của UNDP, bà Sabina Stein cảnh báo các đô thị như Hà Nội, TP.HCM hay Đà Nẵng đang phải chịu tác động ngày càng lớn của nắng nóng, ô nhiễm không khí và ngập lụt. Các nhóm dân cư dễ tổn thương gồm người già, người lao động ngoài trời và người mắc bệnh nền. Khảo sát PAPI của UNDP cũng cho thấy niềm tin của người dân với hiệu quả quản trị môi trường ở cấp địa phương đang có xu hướng giảm.

Lấy con người làm trung tâm trong phát triển đô thị

Trước những thách thức bao trùm, nhiều chuyên gia quốc tế khuyến nghị Việt Nam cần ưu tiên các giải pháp phát triển đô thị dựa trên nhu cầu, tiếng nói và sự tham gia của người dân. Bà Sabina Stein nhấn mạnh rằng đô thị bền vững phải bảo đảm tính công bằng trong thích ứng khí hậu và phải coi người dân là trọng tâm của mọi chính sách.

Ở góc độ quy hoạch, ông Antonie Mougenot từ Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) chỉ ra một thực tế rằng nhiều đô thị vẫn sử dụng dữ liệu khí hậu cũ trong quy hoạch, không còn phù hợp với tình trạng mưa cực đoan, ngập sâu và nước biển dâng. AFD đề xuất Việt Nam cần bắt buộc mô phỏng thủy văn – thủy lực trong quy hoạch đô thị, cập nhật tiêu chuẩn xây dựng theo các kịch bản khí hậu mới và thiết lập nền tảng dữ liệu thống nhất giữa các bộ ngành. Theo ông, khả năng chống chịu phải bắt đầu từ quy hoạch và quy hoạch chỉ có hiệu quả khi dựa trên nhận diện đúng về rủi ro.

Ông Steven Louis Rubinyi, chuyên gia của Ngân hàng Thế giới, cho biết đô thị Việt Nam đóng góp hơn 70% GDP và khoảng 90% việc làm phi nông nghiệp, nhưng phần lớn lại tập trung ở những khu vực chịu ảnh hưởng mạnh của thiên tai. Mỗi năm, thiệt hại kinh tế trung bình do thiên tai ước tính khoảng 3,75 tỷ USD. Kinh nghiệm từ dự án phát triển đô thị chống chịu khí hậu ở Cần Thơ cho thấy thời gian ngập đã giảm tới 60% sau khi đầu tư vào các hạng mục hạ tầng thích ứng thông minh.

Ông đề xuất Việt Nam cần mở rộng nguồn vốn ưu đãi, tăng cường nhãn ngân sách khí hậu và tích hợp đánh giá rủi ro thiên tai vào mọi quyết định đầu tư công để bảo đảm phát triển bền vững về dài hạn.

Hướng đến hệ thống đô thị an toàn, xanh và bền vững hơn

Các chuyên gia tại diễn đàn thống nhất rằng phát triển đô thị xanh và chống chịu khí hậu là nhiệm vụ dài hạn, đòi hỏi sự kết hợp giữa quy hoạch hiện đại, tài chính bền vững, nhân lực chất lượng và công nghệ tiên tiến. Hơn hết, cần có sự đổi mới về tư duy phát triển đô thị, chuyển từ mô hình “quản lý phát triển” sang “quản trị phát triển” và từ “quy hoạch theo cung” sang “quy hoạch theo nhu cầu và giá trị sống”.

Bà Trần Thu Hằng, Vụ trưởng Vụ Quy hoạch – Kiến trúc (Bộ Xây dựng), nhấn mạnh rằng chất lượng sống đô thị không chỉ dựa vào thu nhập hay tiện ích vật chất, mà còn nằm ở môi trường sống an toàn, nhân văn và lành mạnh. Theo bà, quy hoạch chính là “ngôn ngữ của tương lai” còn quản trị là phương thức để biến quy hoạch thành hiện thực. Nếu thiếu tầm nhìn quy hoạch và thiếu cơ chế quản trị hiệu quả, đô thị hóa có thể dẫn đến phân mảnh, mất bản sắc và phát triển thiếu bền vững.